Waarom ik bij rattenbestrijding loodvrije pellets gebruik

Bij ecologische rattenbestrijding gaat het voor mij niet alleen om de manier waarop ratten worden bestreden. Ook de middelen die ik daarbij gebruik en de gevolgen daarvan voor de omgeving spelen een rol.

Dat geldt zelfs voor iets kleins als het projectiel waarmee wordt geschoten.

Voor de bestrijding met een PCP-luchtdrukwapen gebruik ik daarom geen traditionele loden pellets. Mijn keuze is de H&N Baracuda Green 5,5 mm (.22): een loodvrije pellet van een speciale tinlegering.

Waarom die keuze? Omdat lood aantrekkelijke ballistische eigenschappen heeft, maar tegelijkertijd een giftig zwaar metaal is. En simpelweg overstappen van lood naar een hard stalen projectiel brengt weer andere aandachtspunten met zich mee.

Waarom geen lood?

Lood wordt al heel lang voor munitie gebruikt. Het is zwaar, relatief zacht en vervormt gemakkelijk bij een inslag. Vanuit ballistisch oogpunt zijn dat aantrekkelijke eigenschappen.

Vanuit ecologisch oogpunt heeft lood echter een belangrijk nadeel: het is giftig.

Het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) beschrijft dat roofdieren en aaseters lood kunnen binnenkrijgen wanneer zij dieren eten waarin lood of loodfragmenten zijn achtergebleven. Daarbij wordt ook blootstelling via dieren die bij plaagdierbestrijding zijn geschoten genoemd.

Dat is voor rattenbestrijding relevant. Het streven is om een geschoten rat altijd terug te vinden en te verwijderen. In de praktijk kan echter niet volledig worden uitgesloten dat een dier niet wordt teruggevonden. Zo'n rat kan vervolgens worden gegeten door bijvoorbeeld een roofvogel, vos of marter.

Wanneer ik kan voorkomen dat ik daarbij lood in het dier of in de omgeving achterlaat, doe ik dat liever.

Green, Pain en Krone onderzochten voor hun wetenschappelijke publicatie uit 2022 loodblootstelling bij meer dan 3.000 roofvogels uit 13 Europese landen. Hun analyse ondersteunt dat loodvergiftiging door munitie gevolgen kan hebben voor roofvogelpopulaties. Dit is onderzoek naar roofvogels en loodmunitie in bredere zin, geen directe vergelijking tussen pellets bij rattenbestrijding.

Waarom dan niet gewoon staal?

Loodvrij betekent niet automatisch staal.

Staal is veel harder dan lood en vervormt anders wanneer het een oppervlak raakt. Vooral op en rond gebouwen is dat belangrijk. Bij rattenbestrijding kunnen beton, steen, metaal en andere harde oppervlakken aanwezig zijn.

Een hard projectiel dat een oppervlak onder een ongunstige hoek raakt, kan afketsen. Dat wordt ook ricochet genoemd.

Dat betekent niet dat een loden pellet niet kan afketsen en ook niet dat ieder stalen projectiel gevaarlijk is. Het materiaal van een projectiel is één van de factoren die invloed hebben op het gedrag bij inslag.

Daarom zoek ik niet alleen naar een loodvrij projectiel. Het moet ook nauwkeurig zijn, geschikt zijn voor de toepassing en in de praktijk zo voorspelbaar mogelijk gedrag vertonen.

Mijn keuze: H&N Baracuda Green

Ik gebruik de H&N Baracuda Green in kaliber 5,5 mm (.22).

Dit is geen stalen pellet. Volgens de officiële productinformatie maakt H&N de Baracuda Green van een speciale loodvrije tinlegering. De pellet weegt 12,96 grain en de fabrikant noemt ratten als een van de toepassingen.

H&N vermeldt ook een eigen test in ballistische zeep. Bij die fabrikanttest met een 40-joule luchtbuks op 10 meter werd een penetratiediepte van 17 centimeter gemeten. Dat is een testresultaat onder specifieke omstandigheden, geen voorspelling voor iedere praktijksituatie of ieder doel.

Het onderstreept dat een loodvrije pellet geen wondermiddel is. De Baracuda Green heeft een relatief hoog penetrerend vermogen. Bij ieder schot moet daarom rekening worden gehouden met wat zich achter het doel bevindt en met een mogelijk doorschot.

Loodvrij betekent niet risicoloos.

Wat gebeurt er bij een harde achtergrond?

Binnen de Nederlandse rattenschuttersgemeenschap zijn praktijkproeven uitgevoerd met loodvrije pellets. Op Rattenschutters.nl beschrijft Jos Kruis onder andere het gedrag van H&N Baracuda Green 5,5 mm bij een inslag op een stalen kogelvanger.

Bij een haakse inslag verpulverde de Baracuda Green in die proef grotendeels. Bij een schuine inslag vervormde het resterende deel van de pellet sterk. In deze proef werd geen volledig intact projectiel beschreven dat met zijn oorspronkelijke vorm terugkwam. Dat zegt op zichzelf niet dat fragmenten of terugkaatsende delen ongevaarlijk zijn.

Dit is een praktijkproef, geen wetenschappelijk onderzoek. De brede veiligheidsconclusies van de auteur neem ik niet over: de waarnemingen rechtvaardigen geen algemene uitspraak dat loodvrije pellets niet kunnen afketsen of geen schade kunnen veroorzaken.

Mijn eigen ervaring sluit aan bij de beschreven fragmentatie. Ik schiet zelf met Baracuda Green en controleer mijn kogelvanger. Daarin vind ik fragmenten van de pellets terug, maar geen volledig intact gebleven Baracuda Green-pellets. Dit is mijn eigen praktijkwaarneming, geen wetenschappelijk bewijs.

Andere ondergronden, inslaghoeken, afstanden en snelheden kunnen andere resultaten opleveren. Daarom blijft een veilige achtergrond altijd noodzakelijk.

Schotrichting, energie en doorschot

Mijn PCP-luchtdrukwapen is ingesteld op maximaal ongeveer 35 joule mondingsenergie. Met de H&N Baracuda Green 5,5 mm ligt de mondingssnelheid van mijn configuratie rond 285–290 m/s.

Mijn ballistische berekening geeft op 10 meter ongeveer 30 joule aan, rond 15 meter ongeveer 28–29 joule, op 20 meter ongeveer 27 joule en op 28 meter ongeveer 25 joule. Dit zijn afgeronde berekende waarden bij mijn eigen praktijkinstelling, geen gecontroleerde metingen op al deze afstanden of algemene specificaties voor iedere PCP of iedere Baracuda Green.

35 joule mondingsenergie betekent dus niet dat het projectiel na een treffer nog 35 joule bezit. Tijdens de vlucht gaat al energie verloren en bij passage door het dier wordt opnieuw energie overgedragen. Hoeveel energie na een eventueel doorschot werkelijk resteert, hangt onder andere af van trefplaats, weefsel, botcontact, vervorming en fragmentatie.

Voor mijn specifieke combinatie van pellet, energie rond 15 meter en schotplaats of schotrichting is geen gecontroleerde meting van de restenergie na passage door een rat beschikbaar. Ik kan daarom geen vaste hoeveelheid opgenomen energie of resterende energie noemen.

Wanneer de omstandigheden een verantwoord schot toelaten, heeft een schot van voren mijn voorkeur. Mijn overweging is dat het projectiel dan een langere weg door het lichaam kan afleggen voordat eventueel doorschot plaatsvindt. Daardoor kan meer kinetische energie in het dier worden overgedragen en kan de restenergie van een uittredend projectiel lager zijn. Het is een veiligheids- en restenergieoverweging, geen garantie dat doorschot wordt voorkomen.

Een rat beschouw ik nooit als kogelvanger. Ook bij een schot van voren moet achter het doel een veilige achtergrond aanwezig zijn; een mogelijk uittredend projectiel blijft een risico waarmee ik rekening moet houden.

De eerder genoemde zeep-test van H&N ondersteunt alleen het aanzienlijke penetrerende vermogen onder die testomstandigheden. Ballistische zeep is geen rat: uit die test kan ik geen exacte energieoverdracht, vaste energieopname, restenergie na doorschot of veilige grens voor een uitgaand projectiel afleiden. Ook de beschreven fragmenten in mijn kogelvanger en de praktijkproef van Rattenschutters.nl zijn geen gecontroleerd wetenschappelijk bewijs voor de hoeveelheid restenergie of het ontbreken van ricochet.

Waarom past dit bij ecologische rattenbestrijding?

Voor mij bestaat ecologische rattenbestrijding uit meer dan alleen het vermijden van rattengif.

Als ik een dier bestrijd om schade of overlast te voorkomen, wil ik daarbij zo min mogelijk nieuwe belasting voor de omgeving veroorzaken. De keuze voor een loodvrije pellet past daarbij.

Met de H&N Baracuda Green combineer ik:

• geen lood in het projectiel;
• het vermijden van secundaire loodblootstelling door lood uit dit projectiel;
• een pellet die specifiek voor luchtwapens is ontwikkeld;
• eigenschappen die passen bij de beoogde toepassing;
• praktijkervaring met het projectiel in mijn eigen materiaal.

Daar staat tegenover dat de pellet een hoog penetrerend vermogen heeft. De aangehaalde bronnen bieden onvoldoende onafhankelijk vergelijkend onderzoek om te stellen dat dit specifieke loodvrije projectiel onder alle omstandigheden een lager ricochetrisico heeft dan een loden pellet.

Het vermijden van lood neemt bovendien niet alle andere risico's van een projectiel of zijn fragmenten weg. Deze keuze is een onderdeel van mijn werkwijze, naast observatie, preventie en een zorgvuldige beoordeling van de locatie.

De pellet is maar één onderdeel van een veilig schot

Geen enkel projectiel maakt een onveilig schot veilig.

Voor ieder schot moet duidelijk zijn wat zich vóór, rondom en achter het doel bevindt. Is er geen veilige achtergrond of bestaat er twijfel over wat er na een eventueel doorschot kan gebeuren, dan wordt het schot niet genomen.

De keuze voor loodvrij is daarom geen vervanging van veilig handelen, maar een aanvullende ecologische keuze.

Door geen lood te gebruiken voorkom ik dat dit projectiel lood in het milieu brengt of een bron van secundaire loodblootstelling voor andere dieren wordt. Door tegelijkertijd kritisch te kijken naar penetratie, fragmentatie en de achtergrond van ieder schot probeer ik ook andere risico's zo klein mogelijk te houden.

Dat is voor mij waar ecologisch rattenbeheer om draait: niet alleen kijken of een methode effectief is, maar ook naar de gevolgen van de methode voor de omgeving.